Prometheus

Prometheus hakkında farklı kaynaklarda farklı bilgiler ve farklı ayrıntılar bulunuyor. Birkaç kaynaktan derlenerek hazırlanmıştır. 

Prometheus, ölümlü olmasına rağmen Tanrılara başkaldırmış bir kahramandır. Daha çok, insanlara ateşi hediye etmesi yönüyle ele alınır. Ancak otoriteye başkaldırması ve mevcut düzeni değiştirmesi yönüyle de önemli bir mitik kahramandır.

Prometheus, Titan Iapetos ile Okeanos’un kızlarından Asia ya da Kylmene’nin oğlu, Zeus’un ise kuzenidir. Kile şekil verip ilk insanları yaratan kahraman olarak gösterilir. Hesiodos’un Theogonia‘sında ise insanlığın yaratıcısı değil, velinimeti olarak geçer.

Prometheus, Atlas, Menoitios ve Epimetheus Titan’ların soyundan gelen dört kardeştir. Bu dört kardeş kafa gücünden pay almışlardır ve akıl yönünden üstündürler. Bu üstünlükleriyle övünüp, akıl gücünü sadece kendi elinde tutmak isteyen Zeus’a karşı çıkmaya yeltenirler. Bu yüzden, Zeus bu dört kardeşi de feci bir şekilde cezalandırır. Prometheus, insanlardan yana tavır alarak, Titan’ların öcünü almak ve Olympos’luların egemenliği yerine insanların egemenliğini hakim kılmak ister. Bu yönüyle bir devrimin hazırlayıcısıdır. Kurduğu düzen ile Zeus’u ve diğer tanrıları küçük düşürür.

Hephaistos’un yarattığı ve son derece güzel olan Pandora, Zeus tarafından Prometheus’a sunulur. Prometheus, Zeus’tan her zaman kötülük beklediği için Pandora’yı eş olarak kabul etmediği gibi içinde ne olduğunu bilmediği kutuyu da almaz. Ancak Prometheus’un taban tabana zıttı olan ve “beceriksizler şahı” denilebilecek kardeşi Epimetheus, tedbirli olmayı istediği halde Pandora’nın güzelliğine dayanamayıp onunla evlenir ve kutuyu da açar. Bu şekilde her türlü kötülükler dünyaya yayılır. Kardeşinin kandırılmasına ve böylece kötülüklerin yeryüzünde yayılmasına çok kızan Prometheus, Zeus’tan intikam almaya karar verir ve bu amaçla ona bir oyun oynar.

Prometheus bir kurban töreni sırasında kesilen sığırın iç organlarını ve etlerini işkembeye sarılı olarak bir yana, etleri sıyrılmış kemiklerini ise içyağına sarılı olarak diğer yana koyup Zeus’tan birini seçmesini ister. Kalan payı ise insanlara verecektir. İçyağı ile güzel gözüken parçayı seçen Zeus, kendi payına kemiklerin düştüğünü görünce hiddetlenip öfkelenir. Bu yüzden insanlara bir daha ateşi göndermeyeceğini söyler. Ancak Prometheus, Zeus’a karşı gelir ve ateşi bir bastona saklayıp insanlara getirir.

jjj
Ateşi çalan Prometheus (Image Source: en.wikipedia.org)

Prometheus’un ateşi nasıl çaldığı ile ilgili farklı rivayetler vardır. Bunlardan birine göre Prometheus ateşi “güneşin tekerleği”nden çalmıştır. Bir başka rivayete göre ise Prometheus ateşi, Hephaistos’un demirci ocağından çalmıştır. Buna göre, Prometheus bir değnek alarak Lemnos adasına gitmiş ve Hephaistos’un kızgın ocaklarından bir kıvılcımı alarak değneğin içine saklayıp insanlara hediye olarak götürmüştür.

Zeus o gece dünyaya bakarken yanan ateşi görünce sinirden deliye döner.Ardından insanları Pandora’yı göndererek cezalandırır. Prometheus’u ise bir kayaya çivileyerek cezalandırır. Prometheus insanlardan çok uzakta bir kayaya çelikten zincirlerle bağlanır. Zeus, sonra da her gün karaciğerinden parçalar kopararak ciğerini yiyip bitirmek üzere  bir kartalı Prometheus’un üzerine salar. Karaciğer her gece kendini yeniliyor, ama kartal tekrar gelip onu parçalayarak bitiriyordu. Prometheus böylece büyük bir acı çekiyordu. Zeus Prometheus’u asla bağışlamayacağına dair yemin etmişti.

prometheus1-3804
Kartal Prometheus’un karaciğerini yerken (Image Source: www.maicar.com)

Ancak birgün Herakles, Kaukasos (Kafkas) bölgesinden geçerken, bu kartalı bir okla öldürüp Prometheus’u kurtarır. Zeus oğlunun şanına şan katan bu başarısından dolayı ona karşı çıkmaz, ama daha önce ettiği yemininin boşa gitmemesi için, Prometheus’un bağlı bulunduğu zincirin bir halkası ile kayanın bir parçasını sürekli taşımasını emreder.

Herakles’in, okuyla yaraladığı Kentauros Kheiron, bu acıdan kurtulmak için ölmek istemekteydi, ancak ölebilmesi için ölümsüzlüğünü başkasına vermesi gerekiyordu. Prometheus ölümsüzlüğü almayı kabul ederek ölümsüz oldu. Zeus, bu duruma karşı çıkmadığı gibi bunu seve seve kabul etmiştir.

Prometheus kelime olarak; evvelden gören, basiretli, ihtiyatlı gibi anlamlara gelmektedir. Prometheus kahinlik yeteneğine de sahipti. Zeus’a Thetis’ten doğacak çocuğunun kendisinden daha güçlü olacağını ve kendisini tahtından edeceğini söyleyen çok eski bir kehaneti bildirerek, ona büyük bir hizmette bulunmuştu. Bu yüzdendir ki Zeus, Prometheus’un ölümsüzlüğünü olumlu karşılamıştır.

Prometheus’un en belirgin özelliklerinden biri sürekli insanlardan yana taraf olmasıdır. Kahinliği sayesinde, Zeus’un insan soyunu yok etmek için tasarladığı büyük bir tufanı önceden görerek oğlu Deukalion’a bu felaketten kurtulmanın çaresini öğretmiştir.

Prometheus’un diğer çocukları; (Deukalion), Lykos ve Khimaires’tir. Bunlara bazen; Aitnios, Hellen ve Thebe de eklenir.

NOT: Azra Erhat, Mitoloji Sözlüğü adlı kitabında Prometheus’un kayaya zincirlendikten sonra, ölene kadar kendi bilincini ve özgürlüğünü savunduğunu ve ölürken bile bundan taviz vermediğini söyler. Bununla birlikte, diğer kaynaklarda Prometheus’un ölmediği ve Herakles tarafından kurtarıldığı bilgisi verilir. Hikayedeki ayrıntılara bakıldığında, Prometheus’un cezalandırıldıktan sonra ölmediği anlaşılmaktadır. 

 

Kaynakça

Erhat, A. (1972). Mitoloji Sözlüğü. Ankara: Remzi Kitabevi. (s. ??-??)

Grimal, P. (1997). Mitoloji Sözlüğü: Yunan ve Roma. (Çev. Sevgi Tamgüç), İstanbul: Sosyal Yayınlar. (s.693-694)

Günseren, T. (2009). Mitoloji Sözlüğü (cilt II). Geo (Yayın evi). (s.67-68)

Sears, K. (2015). Mitoloji 101. (Çev. Ekin Duru), İstanbul : Say Yayınları. (s.23-26)

Tollu, C. (1964). Mitoloji. İstanbul: Güzel Sanatlar Akademisi Yayınları. (s.74-79)